روغن تخم کتان (120 میلی‌لیتر)

عوارض جانبی و واکنش های حساسیت زا

مصرف خوراکی

مصرف خوراکی تخم کتان در مقادیر توصیه شده برای بسیاری از افراد بزرگسال ایمن به‌نظر می‌رسد. ⁽⁶⁹⁾ با‌این‌حال، مصرف مقدار زیاد آن همراه با آب بسیار کم می‌تواند باعث نفخ و گاز معده شود. ⁽⁷¹⁾

مشکلات گوارشی

• برای افرادی که عادت به خوردن مقدار زیاد فیبر ندارند، گنجاندن سریع تخم کتان در رژیم غذایی می‌تواند باعث مشکلات گوارشی خفیفی مثل نفخ، گاز معده، درد شکمی، حالت تهوع ⁽⁷²⁾ و یبوست شود. ⁽⁷³⁾ بهتر است این افراد با دوزهای کم شروع کنند. ⁽⁷²⁾ همچنین، این مشکل می‌تواند زمانی رخ دهد که مقدار زیادی فیبر با آب کافی مصرف نشود چون آب برای عبور فیبر از سیستم گوارش ضروری است. ⁽⁷³⁾

• افزودن تخم کتان به رژیم غذایی ممکن است تعداد دفعات حرکت روده را نیز افزایش دهد چون تخم کتان یک ملیّن طبیعی است؛ ⁽⁷²⁾ مصرف مقدار مجاز آن، از یبوست جلوگیری کرده و باعث حرکات روده‌ای منظم و سالم می‌شود. با‌این‌حال، مصرف بیش از حد آن، حتی ممکن است در برخی از موارد و در افراد مبتلا به سندروم روده تحریک پذیر (IBS) باعث اسهال شود. افراد مبتلا به IBS از مصرف تخم کتان خودداری نمایند. ⁽⁷⁴⁾

• بیمارانی که از انقباضات غیرطبیعی دستگاه گوارش، بیماری کاردیا (قسمتی از معده که نزدیک به مری است) یا مِگاکولون (گشاد شدن غیرطبیعی روده بزرگ) رنج می‌برند، ⁽⁷⁵⁾ باید قبل از مصرف تخم کتان با پزشک مشورت نمایند.

• با‌این‌وجود، در اکثر افراد می‌توان با افزایش تدریجی مقدار فیبر مصرفی و نوشیدن آب کافی، از علائم منفی مصرف زیاد فیبر جلوگیری کرد. ⁽⁷³⁾

انسداد دستگاه گوارش

• افراد مبتلا به انسداد روده، تنگی مری، روده ملتهب (متورم) ⁽⁶⁹⁾ یا فلج روده (اختلال در عملکرد حرکتی روده) ⁽⁷⁵⁾ باید از مصرف تخم کتان پرهیز کنند. فیبر زیاد موجود در تخم کتان ممکن است انسداد را بدتر کند. ⁽⁶⁹⁾ افراد دارای مشکل بلع یا هرگونه مشکل گلو، باید هنگام خوردن تخم کتان بیشتر احتیاط کنند.

• هر 10-15 گرم تخم کتان باید با حداقل 150 میلی‌لیتر آب یا مایع دیگری مصرف شود. مصرف تخم کتان بدون مقدار کافی مایعات ممکن است باعث متورم شدن آن، بسته شدن راه گلو یا مری و حتی خفگی شود. ⁽⁷⁵⁾

بارداری و شیردهی

بارداری: مصرف خوراکی تخم کتان در دوران بارداری ناایمن به‌نظر می‌رسد. تخم کتان می‌تواند شبیه هورمون استروژن عمل کند. به‌عقیده برخی از پزشکان، این عملکرد ممکن است به بارداری آسیب برساند، اما شواهد بالینی معتبری درباره اثر تخم کتان بر بارداری ارائه نشده است. ⁽⁶⁹⁾

شیردهی: عوارض جانبی احتمالیِ کم اهمیتی وجود دارند که بر شیردهی یا نوزاد اثر می‌گذارند. اگرچه تخم کتان سمّی نیست، اما به‌دلیل اثر استروژنی‌اش، در دوران شیردهی آن را به‌صورت متعادل مصرف کرده و از مصرف طولانی مدت آن پرهیز نمایید. ⁽⁷⁶⁾ توصیه می‌شود قبل از مصرف با پزشک خود مشورت کنید.

کودکان

مصرف تخم کتان به‌دلیل اثر استروژنی آن، به کودکان زیر 12 سال توصیه نمی‌شود. ⁽⁷⁵⁾

دیابت

براساس برخی شواهد، تخم کتان می‌تواند قند خون را کاهش دهد. پس، ممکن است اثر برخی از داروهای دیابت را افزایش دهد و قند خون تا حد زیادی افت کند. بنابراین، اگر مبتلا به دیابت هستید و تخم کتان مصرف می‌کنید، قند خون خود را در فواصل زمانی نزدیک کنترل کنید. 

فشار خون بالا

تخم کتان ممکن است فشار خون دیاستولیک (عدد پایینی) را کاهش دهد. به‌لحاظ تئوری، مصرف تخم کتان ممکن است باعث افت بیش از حد فشار خون در افراد مبتلا به فشار خون بالا که داروی فشار خون نیز مصرف می‌کنند، شود. 

فشار خون پایین

تخم کتان و روغن کتان ممکن است فشار خون دیاستولیک (عدد پایینی) را کاهش دهد. به لحاظ تئوری، مصرف تخم کتان و روغن کتان ممکن است باعث افت بیش از حد فشار خون در افراد با فشار خون پایین شود.

شرایط حساس به هورمون مانند سرطان‌ سینه، سرطان رحم، سرطان تخمدان، اندومتریوز یا فیبروئیدهای رحم

تخم کتان ممکن است تا حدی شبیه هورمون استروژن عمل کند. به همین دلیل، این نگرانی وجود دارد که شرایط حساس به هورمون را بدتر کند. با‌این‌حال، برخی تحقیقات آزمایشگاهی و حیوانی اولیه بر این موضوع اشاره دارند که تخم کتان ممکن است مخالف استروژن عمل کند و در برابر سرطان وابسته به هورمون محافظ باشد. با این وجود، تا زمانی که اطلاعات بیشتری در این مورد بدست آید، اگر شرایط حساس به هورمون دارید، از استفاده بیش از حد از تخم کتان و روغن کتان خودداری کنید. ⁽⁶⁹⁾

مشکلات پروستات

در مورد اینکه آیا تخم کتان یا روغن آن اثری بر پروستات یا خطر ابتلا به سرطان پروستات دارد یا خیر، شواهد ضد و نقیضی وجود دارد. ⁽⁷¹⁾ محصولاتی حاوی «تخم کتانِ تا حدودی چربی‌زدایی شده» هم در دسترس هستند؛ این نوع تخم کتان میزان آلفا-لینولنیک اسید کمتری دارد. برخی از آقایان این محصولات را انتخاب می‌کنند چون شنیده‌اند که آلفا-لینولنیک اسید ممکن است خطر ابتلا به سرطان پروستات را افزایش دهد. اما به یاد داشته باشید که منبع آلفا-لینولنیک اسید مهم است؛ آلفا-لینولنیک اسید حاصل از منابع لبنی و گوشتی با سرطان پروستات رابطه مستقیم دارد، اما به‌نظر می‌رسد آلفا-لینولنیک اسید حاصل از منابع گیاهی مانند تخم کتان بر خطر ابتلا به سرطان پروستات تأثیری ندارد. پس، احتمالاً آقایان نباید نگران آلفا-لینولنیک اسید تخم کتان باشند. ⁽⁶⁹⁾

با این وجود، چنانچه مبتلا به سرطان پروستات هستید یا احمال ابتلا به آن در شما وجود دارد، از خوردن مقدار زیاد تخم کتان و روغن کتان پرهیز نمایید.

تری گلیسرید بالا

تخم کتانِ تا حدودی چربی‌زدایی شده (تخم کتان با آلفا-لینولنیک اسید کمتر) ممکن است میزان تری گلیسرید خون را افزایش دهد. پس، اگر تری گلیسرید خون شما خیلی بالا است، تخم کتان چربی‌زدایی شده مصرف نکنید. ⁽⁶⁹⁾

اختلالات خونریزی

مقدار زیاد اسیدهای چرب اُمگا -3 ممکن است رقیق‌کننده خون باشد. ⁽⁷²⁾ پس، تخم کتان و روغن آن ممکن است سرعت لخته شدن خون را آهسته نماید. ⁽⁶⁹⁾ چنانچه اختلال خونریزی دارید یا از داروهای رقیق‌کننده خون استفاده می‌کنید، قبل از گنجاندن تخم کتان یا روغن کتان در رژیم غذایی خود با پزشکتان مشورت کنید. ⁽⁷²⁾

جراحی

چون روغن تخم کتان ممکن است سرعت لخته شدن خون را کاهش دهد، دو هفته قبل از عمل جراحی از مصرف تخم کتان یا روغن آن خودداری کنید. ⁽⁷¹⁾

ترکیبات ضد‌تغذیه‌ای (آنتاگونیست‌های مواد مغذی)

تخم کتان به‌دلیل اینکه دارای پروتئین با کیفیت بالا، ⁽⁷⁷⁾ لیگنان‌ها، ⁽⁶⁶⁾ فیبر رژیمی و اسید چرب ALA (نوعی اُمگا-3) است، یک سوپرفود محسوب می‌شود. ⁽⁷⁷⁾ با‌این‌حال، وجود عوامل ضد‌تغذیه‎ای مانند گلیکوزیدهای سیانوژنیک، ⁽⁶⁵⁾  فیتیک اسید و اُگزالات ⁽¹⁰⁾ در تخم کتان، مصرف آن به‌عنوان غذا را محدود می‌کند ⁽⁷⁷⁾؛ ممکن است عوارض جانبی‌ای هم داشته باشد. ⁽⁹⁾

الف) گلیکوزیدهای سیانوژنیک اصلی‌ترین ترکیبات ضد‌تغذیه‌ای تخم کتان هستند. ⁽⁶⁵⁾ نه‌تنها تخم کتان، بلکه بسیاری از غذاها مانند بادام هندی، بادام، بعضی از حبوبات و محصولات گیاهی دیگری هم به‌طور طبیعی حاوی مقدار بسیار کمی ترکیبات سیانید هستند. گرما باعث تجزیه این ترکیبات می‌شود. پس، اگر این موادغذایی را خام مصرف کنید، بیشتر احتمال دارد که این مقدار کم سیانید را بخورید.

با‌این‌وجود، حتی اگر تخم کتان را خام مصرف کنید، بدن به‌طور طبیعی این توانایی را دارد که مقدار مشخصی از ترکیبات سیانید را تجزیه کند. مطالعه‌ای در سال 1994 نشان داد که در افراد سالم، مصرف روزانه 60 گرم تخم کتان خام (بیشتر از 8 قاشق غذاخوری) ایمن است. ⁽⁷⁸⁾

* به گفته آژانس‌های دولتی ایالات متحده، 2 قاشق غذاخوری تخم کتان خام (حدود 3 قاشق غذاخوری آرد کتان) ایمن و احتمالاً برای سلامتی هم مفید است. ⁽⁷⁹⁾

* به این نکته توجه کنید که نگهداری تخم کتان در شرایط نامناسب، ممکن است میزان گلیکوزیدهای سیانوژنیکی را افزایش دهد. ⁽⁷⁵⁾ همچنین، دانه رسیده نسبت به دانه نابالغ (نرسیده) گلیکوزید کمتری دارد؛ ⁽⁶⁵⁾ می‌گویند که تخم کتان نرسیده سمّی است. مصرف خوراکی آن احتمالاً ناایمن است. ⁽⁶⁹⁾

* همان‌طور که گفته شد، گلیکوزیدهای سیانوژنیک در برابر گرما ناپایدار هستند. ⁽⁶⁵⁾ از‌این‌رو، تخم کتان را معمولاً تفت می‌دهند تا گلیکوزیدهای سیانوژنیک آن حذف شود. ⁽⁹⁾

ب) تخم کتان حاوی دو ترکیب فیتیک اسید و اگزالات است؛ این ترکیبات به کلسیم، مس، آهن، منیزیم و روی متصل شده، کمپلکس‌های نامحلول در روده را تشکیل می‌دهند ⁽¹⁰⁾ و با جذب این مواد معدنی نیز تداخل ایجاد می‌کنند. ⁽⁶⁵⁾ فیتیک اسید به میزان زیادی در غذاهای گیاهی وجود دارد؛ عدم تعادل در مصرف فیتات‌ها، کلسیم و روی، باعث کاهش رشد و کاهش میزان روی در استخوان‌ها می‌شود. ⁽¹⁰⁾  

واکنش های حساسیت زا

به‌طور کلی، هر فرد ممکن است نسبت به گیاهان و ادویه‌های خاصی حساسیت داشته باشد. این حساسیت باید در درجه اول توسط خود فرد و در درجه دوم توسط پزشک تشخیص داده شود. البته این واکنش‌های آلرژیک عوارض جانبی مزمن یا حاد ایجاد نمی‌کنند و بعد از شناسایی گیاه حساسیت‌زا و قطع مصرف آن‌، عوارض ناشی از آلرژی برطرف خواهد شد.

هیچ شرکت یا هیچ محصولی نمی‌تواند از واکنش‌های آلرژیک بدن‌های مختلف از پیش آگاهی داشته باشد. ناسازگاری بدن با یک یا چند گیاه خاص هر چند به ندرت پیش می‌آید اما به هر حال ممکن است مصرف‌کنندگانی با آن مواجه شوند.

گاهی، مصرف تخم کتان یا روغن آن باعث بروز واکنش آلرژی‌زا می‌شود. ⁽⁷¹⁾ علائم واکنش آلرژی‌زا عبارتند از: کهیر، مشکل تنفس، تورم صورت، لب‌ها، زبان یا گلو. ⁽⁸⁰⁾

تداخل دارویی

داروهای ضد انعقاد خون

تخم کتان و روغن کتان ممکن است سرعت لخته شدن خون را کاهش دهد. پس، مصرف همزمان آن با داروهایی که آنها هم لخته شدن خون را آهسته می‎کنند، ممکن است احتمال کبودی و خونریزی را افزایش دهد. برخی از این داروها عبارتند از: آسپرین، کلوپیدوگرل (پلاویکس)، دیکلوفناک (ولتارن، کاتافلام و ...)، ایبوپروفن (ادویل، موترین و ...)، ناپروکسن (آناپروکس، ناپروسین و ...)، دالتپارین (فراگمین)، انوکساپارین (لوونوکس)، هپارین، وارفارین (کومادین) و ... ⁽⁶⁹⁾

•  از مصرف تخم کتان و روغن کتان همراه با سایر مکمل‌های گیاهی یا سلامت که آنها نیز می‌توانند بر لخته شدن خون اثر بگذارند، اجتناب کنید. این مکمل‌ها عبارتند از: آنجلیکا (دونگ کوای)، کاپسیکوم (نوعی فلفل)، میخک، دانشن، سیر، زنجبیل، جینکو، شاه بلوط اسب، جنسینگ آسیایی، صنوبر، شبدر قرمز، گیاه نخل اره‌ای، زردچوبه و بید. ⁽⁸⁰⁾

داروهای ضد دیابت

تخم کتان و روغن کتان می‌تواند قند خون را کاهش دهد. از داروهای دیابت نیز برای کاهش قند خون استفاده می‌کنند. پس، مصرف تخم کتان با داروهای دیابت ممکن است باعث افت شدید قند خون شود. قند خونتان را در فواصل زمانی نزدیک کنترل کنید. ممکن است لازم باشد دوز داروهای دیابت‌تان هم تغییر کند. برخی از این داروها عبارتند از: گلیمپراید (آماریل)، گلیبوراید (دیابتا، گلینازPresTab ، میکروناز)، انسولین، پیوگلیتازون (اکتوز)، روزیگلیتازون (آواندیا)، کلرپروپامید (دیابینیز)، گلیپیزاید (گلوکُترول)، تولبوتامید (اُریناز) و ... ⁽⁶⁹⁾

•  از مصرف تخم کتان با سایر مکمل‌های گیاهی یا سلامت که می‌توانند قند خون را کاهش دهند، اجتناب کنید؛ مکمل‌هایی مانند: آلفا-لیپوئیک اسید، کرومیوم، پنجه شیطان، شنبلیله، سیر، صمغ گوار، شاه بلوط اسب، جنسینگ آسیایی، پسیلیوم و جنسینگ سیبری. ⁽⁸⁰⁾

داروهای ضد فشار خون بالا

روغن تخم کتان ممکن است فشار خون را کاهش دهد. پس، مصرف آن با داروها، گیاهان یا مکمل‌هایی که فشار خون را کاهش می‌دهند، ممکن است منجر به افت بیش از حد فشار خون شود.

استروژن ها

تخم کتان ممکن است اثر ضداستروژنی داشته باشد. پس، مصرف تخم کتان ممکن است اثر داروهای ضدبارداری خوراکی و درمان جایگزینی استروژن (ERT) را کاهش دهد. ⁽⁷¹⁾

داروهای مهارکننده حرکت دودی (حرکت پیش برنده) دستگاه گوارش

باید به تداخل بین ترکیبات ملیّنی حجم‌دهنده مانند تخم کتان و داروهای مهارکننده حرکت دودی دستگاه گوارش توجه کرد. مصرف همزمان تخم کتان با این داروها احتمال ایلئوس (انسداد دستگاه گوارش) را به‌وجود می‌آورد. برای کاهش احتمال ایلئوس، مصرف تخم کتان با این داروها (مانند مسکّن های مخدر، لوپرامید) باید با احتیاط و فقط تحت نظر پزشک باشد. ⁽⁷⁵⁾

سایر تداخلات دارویی

• به‌طور کلی، مصرف همزمان داروها با تمام ملیّن‌های حجم‌دهنده مانند تخم کتان، ممكن است جذب روده‌ای دارو را به‌تأخیر بیندازد. بنابراین، بهتر است تخم کتان را حداقل نیم ساعت تا 1 ساعت قبل یا بعد از دارو مصرف کنید. ^{(67 و 75)}
• همچنین، اگر از هریک از داروهای زیر استفاده می‌کنید، بدون مشورت با پزشک تخم کتان مصرف نکنید: آنتی بیوتیک، استامینوفن (تایلنول)، داروی ادرارآور قویِ فوروزماید (لاسیکس). ⁽⁸⁰⁾

  بیشتر بدانید

  برای جذب حداکثر مواد مغذی، توصیه اکثر متخصصین تغذیه مصرف تخم کتان به‌شکل آسیاب شده است تا تخم کتان کامل! زیرا شکل آسیاب شده آن راحت‌تر هضم می‌شود. تخم کتان کامل ممکن است از روده به صورت هضم نشده عبور کند که به‌معنی عدم دریافت تمام مواد مغذی آن است. ⁽⁶⁶⁾  تخم کتان آسیاب شده را می‌توان به‌تنهایی خورد؛ روی غلات، ماست و سایر مواد‌غذایی پاشید یا در پخت‌و‌پز استفاده کرد.

  مانند سایر منابع فیبر، تخم کتان را هم باید با مقدار زیادی آب یا مایعات دیگر مصرف کرد. ⁽⁶⁶⁾

  از دیرباز، در ایران، از تخم کتان قهوه‌ای تفت داده شده در غذاها استفاده می‌کرده‌اند. ⁽⁴⁾

   آژانس نظارتی مکمل‌های دارویی آلمان (کمیسیون E) استفاده از تخم کتان را برای یبوست و التهاب پوست تأیید کرده است. ⁽⁶⁷⁾

  تخم کتان اساساً حاوی لعاب و روغن است. ⁽⁴⁾ لعاب استخراج شده از آن را به ملیّن‌ها و شربت‌های سرفه اضافه می‌کنند. ⁽¹⁰⁾

  اگر روغن تخم کتان با غذا مصرف شود، راحت‌تر جذب بدن می‌شود. ⁽⁶⁷⁾

  تخم کتان مزه‌ بسیار لعابی (موسیلاژی) دارد اما کاملاً بدون بو است. ⁽¹⁾

  منبع شناخته‌شده‌ اسیدهای چرب چند غیراشباع اُمگا-3، ماهیان آبهای شور هستند، اما تخم کتان نیز منبع گیاهی مهم ALA (اسید چرب اُمگا-3) است و نسبت اُمگا-6 به اُمگا-3 پایینی دارد. همچنین، برای حفظ تعادل پروفایل لیپید سرم خون (کلسترول کل، LDL، HDL، تری گلیسرید و ...) مفید است. بنابراین، این دانه می‌تواند جایگزین مناسبی برای منابع اسیدهای چرب چند غیراشباع اُمگا-3 باشد، به‌خصوص برای گیاهخواران، افرادی که به ماهی حساسیت دارند⁽⁶⁾ و یا آنهایی که زیاد به غذاهای دریایی دسترسی ندارند. ⁽⁹⁾

  روش نگهداری تخم کتان: تخم کتان باید دور از نور، در ظرف دربسته نگهداری شود. ⁽⁶⁷⁾

  تخم کتان آسیاب شده سریع اکسید (رَنسید یا فاسد) می‌شود. تخم کتان فاسد شده بو و طعم بدی دارد. پس، برای اینکه تخم کتان آسیاب شده سریع فاسد نشود، آن را در فریزر یا یخچال نگهدارید. ⁽⁶⁸⁾